Samobójstwo à la literat

Filozofowie epoki egzystencjalizmu stwierdzili, że celem życia jest śmierć – i codziennie mnóstwo ludzi podejmuje decyzję o szybszym, nienaturalnym osiągnięciu go. Religie monoteistyczne nazywają takie osoby przestępcami. W starożytności do śmierci miał prawo każdy, kto podał racjonalny powód – w Grecji mógł wypić cykutę, w krajach Dalekiego Wschodu iść na spotkanie z krokodylami. Niekiedy miało ono znaczenie symboliczne, jak palenie wdów w Indiach. Do niedawna w Polsce niedoszły samobójca mógł trafić do więzienia. Wśród potępionych jest wiele znanych molom książkowych osobistości, jak Marek Hłasko czy Bohumił Hrabal. W dzisiejszej notce postaram się nakreślić sylwetki umierających z własnej ręki na przykładzie ośmiu pisarzy i poetów.

I Najczęściej stosowane metody odebrania sobie życia

  1. Zatrucie lekarstwami (głównie: środkami nasennymi, przeciwbólowymi, przeciwdepresyjnymi, neuroleptykami, barbituranami i nasercowymi).
  2. Powieszenie.
  3. Utopienie.
  4. Skoki z wysokości.
  5. Śmierć pod kołami.
  6. Strzał z broni palnej.

II Pisarze i ich samobójstwa

1. Thomas Chatterton – zawiedziony geniusz

Lata życia: 20 XI 1752 – 24 VIII 1770

Wiek: 18 lat

Miejsce: Londyn

Przyczyna zgonu: zatrucie arszenikiem

Impulsywność, brak stabilności emocjonalnej, izolowanie się od ludzi, wcześnie stracił ojca, zapracowana matka nie miała czasu dla syna. Sam nauczył się pisać i czytać, był bardzo inteligentnym dzieckiem. Miał wiele zainteresowań. Dyrektor szkoły, do której chodziło dziecko, uważał go za głupka, gdyż chciał wiedzieć i umieć więcej niż dyrektor uważał za słuszne. Nie lubił rówieśników, wolał rozmawiać z dorosłymi. Uparty, szybko ujawniły się u niego talenty poetyckie. Chciał być wielkim poetą wszech czasów. Pragnął sławy za wszelką cenę. Pierwszy wiersz opublikował w wieku 11 lat. Cztery lata później objął posadę asystenta w kancelarii prawniczej pana Lamberta. Musiał spać między korytarzem a kuchnią na sienniku w domu adwokata, rzadko miał dni wolne. Po opublikowaniu w gazecie pożegnalnego listu samobójcy, rodzina wysłała go do Londynu, gdzie dostawał zlecenia pisarskie i dalej unikał życia towarzyskiego. W 1769 roku wymyślił „Historię Anglii przez Thomasa Rowleya”, którą to księgę chciał opublikować jako autentyczne, piętnastowieczne dzieło przez niego przetłumaczone, jednakże wydawca zaczął podejrzewać go o fałszerstwo i do publikacji nie doszło. Poeta zyskał miano oszusta, co doprowadziło go na skraj ubóstwa. Przyczyna samobójstwa: bezradność, desperacja, żal, rozgoryczenie, poczucie beznadziei spowodowane utratą wiary w osiągnięcie celu.

2. Rafał Wojaczek – fascynacja śmiercią

Lata życia: 6 XII 1945 – 11 V 1971

Wiek: 26 lat

Gdzie: Wrocław, Lindego 12

Przyczyna zgonu: przedawkowanie tabletek

Pierwszą próbę samobójczą poeta „zaliczył” w wieku 16 lat. Podciął sobie żyły oraz odkręcił kurek z gazem – uratowali go jego rodzice. Już wtedy miał problemy z alkoholem. Kolejny raz miał miejsce rok później – sytuacja była analogiczna. W 1964 roku trzeci raz podciął sobie żyły i został uratowany. Próba samobójcza w 1971 roku była czwarta i ostatnia – nie udało mu się powiesić, toteż wypróbował leki. Jego siostra umarła przed jego narodzeniem, jednakże bardzo mu jej brakowało. Starał się zastąpić ją swoim rodzicom. Natura obdarzyła go ponadprzeciętną inteligencją, charyzmą, humorem i wzrostem. W wieku 13 lat zaczęła się jego fascynacja śmiercią. Uwielbiał czytać i miał fotograficzną pamięć. Po przerwaniu studiów wielokrotnie bywał pod opieką psychiatrów – podejrzewano u niego schizofrenię, depresję i psychopatię, choć żadna diagnoza się nie potwierdziła. Swoją żonę, Elżbietę, kochał między innymi za to, że przypominała mu śmierć.

3. Sarah Kane

Lata życia: 3 II 1971 – 20 II 1999

Wiek: 28 lat

Gdzie: szpital King’s College

Przyczyna zgonu: powieszenie

Pisarka cierpiała na psychozę maniakalno-depresyjną i to ona była przyczyną jej samobójstwa. W dzieciństwie czytała Biblię, będąc osobą zafascynowaną miłosierdziem, jednakże z czasem zaczęła dostrzegać agresję i przemoc, co spowodowało odejście od wiary oraz późniejsze zainteresowanie brutalnością.

4. Tadeusz Borowski

Lata życia: 12 XI 1922 – 3 VII 1951

Wiek: 29 lat

Gdzie: Warszawa

Przyczyna zgonu: tabletki nasenne i gaz

Poeta w dzieciństwie za sprawą komunistycznej władzy został oddzielony od rodziców. Połączył się z nimi kilka lat przed wybuchem II wojny światowej. W 1943 roku trafił do Oświęcimia, gdzie przebywała również jego ukochana żona Maria, aresztowana jeden dzień przed nim. Po wyzwoleniu Polski stał się zwolennikiem komunizmu, jednakże szybko zaczął dostrzegać złe strony tego ustroju politycznego. Po ślubie nawiązał romans i do końca życia nie wiedział, którą kobietę bardziej kocha. Przyczyną samobójstwa było rozczarowanie komunizmem.

5. Ryunosuke Akutagwa

Lata życia: 1 III 1892 – 24 VII 1927

Wiek: 35 lat

Gdzie: Tokio

Przyczyna zgonu: przedawkowanie weronalu

Pisarz po urodzeniu został adoptowany przez swojego wujka, gdyż jego rodzice nie byli w stanie się nim zająć. Całe życie dręczyło go poczucie winy z powodu psychotycznej choroby matki – twierdził, że była ona wynikiem jego narodzin. Jego życiu towarzyszyła samotność. Przeżył zawód miłosny, kiedy to jego wuj nie zgodził się na małżeństwo z pierwszą narzeczoną, związek z późniejszą żoną nie należał do łatwych, był uzależniony od wielu substancji. Nie potrafił poradzić sobie z syndromem opuszczonego dziecka, przez co nie umiał normalnie funkcjonować w społeczeństwie.

6. Klaus Mann

Lata życia: 18 XI 1906 – 21V1949

Wiek: 43 lata

Gdzie: Cannes

Przyczyna zgonu: przedawkowanie środków nasennych.

Klaus Mann był synem słynnego pisarza – Thomasa Manna, autora Czarodziejskiej Góry, który homoseksualne upodobania żywił także do swego metroseksualnego syna. Z czasem ojciec zaczął do niego odnosić z pogardą i nienawiścią, powodowanymi zazdrością. Klaus też był homoseksualistą, ale nie krył swojej orientacji, co zmusiło go do emigracji po dojściu Hitlera do władzy. Nie potrafił znaleźć stałego partnera ani miejsca zamieszkania. Dodatkowo męczyła go chęć zdobycia sławy – nie wiedział, czy jest gotowy wszystko dla niej poświęcić.

7. Paul Antschel – Paul Celan

Lata życia: 23 XI 1920 – 20 (26) IV 1970

Wiek: 70 lat

Gdzie: Paryż

Przyczyna zgonu: utonięcie

Poeta był Żydem. W czasie II wojny światowej jego rodzice zostali wywiezieni – matkę rozstrzelano na Ukrainie, gdyż cierpiała na depresję i była niezdolna do pracy, ojciec zmarł na tyfus. Sam Celan uniknął łapanki, ponieważ po kłótni z rodzicami wybiegł z domu i ukrył się w fabryce kosmetyków. W końcu trafił do obozu pracy, ale udało mu się przeżyć i skończyć romanistykę w rodzinnych Czerniowcach. Żydowskie pochodzenie prześladowało go do końca życia. Rodzice jego przyszłej żony, Gisele, nie chcieli się zgodzić na ich ślub, miał problemy ze znalezieniem stałej pracy. W 1953 i 1960 wdowa po jego przyjacielu Yvanie Gollu oskarżyła poetę o splagiatowanie kilku wierszy męża, przez co coraz trudniej było mu znaleźć wydawcę.

8. Dorothy Uhnak

Lata życia: 24 IV 1930 – 8 VII 2006

Wiek: 76 lat

Gdzie: Nowy Jork

Przyczyna zgonu: przedawkowanie tabletek

Pisarka w dzieciństwie była chłopczycą, którą fascynowała policja. Nic więc dziwnego, że wstąpiła do szkoły policyjnej – w zawodzie przepracowała 14 lat. Była niezależna, uparta i odważna. W pierwszej powieści opisała, jak bardzo są dyskryminowane funkcjonariuszki nowojorskiej policji, dlatego też zrezygnowała z pracy na rzecz pisania. W ostatnich latach życia zaczęła mieć różne problemy zdrowotne związane ze starością, nad którymi nie panowała, a nienawidziła nie mieć nad czymś kontroli.

III Przyczyny samobójstwa

Schopenhauer pisze, że chrześcijanie widzą cel życia w cierpieniu, więc człowiek nie ma prawa raz na zawsze skończyć ze sobą (podejście ascetyczne) oraz że samobójstwo jest obrazą Boga – Dawcy Życia. Katolicyzm skutecznie zniechęca część wierzących, grożąc piekłem, ale niektórzy wolą spotkać samego Lucyfera niż dalej czuć się nieszczęśliwym. Brak poczucia szczęśliwości jest cechą łączącą wszystkich samobójców. Najczęściej wiążą się one z długotrwałym spadkiem nastroju i myślami samobójczymi, jednakże równie często są wynikiem impulsu, a więc decyzja jest nagła. Do głównych przyczyn (a według niektórych psychiatrów i psychologów – jedynych*) należą choroby psychiczne i zaburzenia emocjonalne, które mogą być spowodowane praktycznie przez wszystko to, co wywołuje smutek. Dla lepszego ukazania ich postanowiłam podzielić je na mniejsze grupy (oraz żeby niedoszli/przyszli samobójcy mogli siebie dopasować do literata).

  • Choroby, uzależnienia i zaburzenia psychiczne, np. choroba afektywna dwubiegunowa, depresja, schizofrenia; przykładem jest Sarah Kane.
  • Stres lub presja związany z utratą pracy, problemami ekonomicznymi, złymi warunkami życia, brakiem stabilizacji.
  • Problemy zdrowotne lub obawa przed chorobą, jak u Dorothy Uhnak
  • Odrzucenie grupy społecznej, np. rodziny lub rówieśników i samotność, często towarzyszą temu problemy z tożsamością; obrazuje to Klaus Mann.
  • Wydarzenia z przeszłości – wojna, głód, molestowanie, prześladowanie; miało to miejsce u Paula Celana.
  • Rozczarowanie i porażka – upadek ideału, załamanie kariery; przydarzyło się to Chatterton.
  • Nagłe, gwałtowne emocje wiążące się z jakimś wydarzeniem, takim jak zdrada małżonki/a, śmiercią najbliższych, wybuchem wulkany bądź wojny, upadkiem systemu – takie osoby boją się, chcą kogoś ukarać, wyrazić bunt lub nie widzą siebie w nowej roli; odwzorowuje to Borowski.
  • Nieprzystosowanie społeczne związane z wychowaniem w środowisku, w którym niemożliwe było zaspokojenie podstawowych potrzeb; tak było w przypadku Akutagwy.
  • Ciekawość i fascynacja, które nierzadko są skutkiem chorób psychicznych lub wpływu otoczenia; to było motywem Wojaczka.

Niektórzy naukowcy wierzą w istnienie „samobójczego genu”, który może zostać uaktywniony lub nie. Wiele samobójstw wystąpiło między innymi w rodzinie Ernesta Hemingwaya (też odebrał sobie życie) i Klausa Manna. Dotychczas na podstawie danych statystycznych i historii chorób zauważono, że ryzyko zachorowania na część chorób psychicznych zwiększa się, jeśli w rodzinie ktoś na nie cierpiał, co nie oznacza, że są one dziedziczne.

*W swoim czasie miałam nieprzyjemność rozmawiania na ten temat z kilkoma polskimi psychiatrami i psychologami. Literatura obcojęzyczna również świadczy o istnieniu takich osobników. Zastanawia mnie, co tacy specjaliści zdiagnozowaliby u Dorothy Uhunak, której decyzja była przecież w pełni świadoma i pragmatyczna.


Bibliografia

Jamison Kay Radfield. Noc szybko nadchodzi. Zrozumieć samobójstwo, by mu zapobiec. Wydawnictwo Zysk i S-ka. Poznań 2004

Januszko Piotr. Samobójstwa. Dostępny online: http://www.psych.waw.pl/dokumenty/6.pdf [dostęp 27 X 2015]

Jedliński Krzysztof. Jak rozmawiać z tymi, co stracili nadzieję. Wydawnictwo W.A.B.Warszawa 1996

Kurdwanowska Dagny. Biblioteka samobójców. Wydawnictwo Park 2011

Schopenhauer Arthur. Metafizyka życia i śmierci. Wydawnictwo Ethos 1995

Reklamy

2 uwagi do wpisu “Samobójstwo à la literat

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s