Brawo! O słowie

Rzecz o popularnym w języku polskim okrzyku wyrażającym entuzjazm wobec czyjegoś osiągnięcia (choć niekoniecznie). O etymologii, użyciu, ortografii.

Pochodzenie

Słowo „brawo” przybyło do Polski wraz z Włochami. Pierwsi obywatele Italii przyjechali nad Wisłę w XI wieku – byli to duchowni zaproszeni przez Bolesława Chrobrego. Rozwój kontaktów polsko-włoskich przypada na przełom XIII i XIV wieku za sprawą zainteresowania ze strony kupców i rzemieślników. Z kolei największe wpływy można było zaobserwować w XVI wieku, co było spowodowane obecnością Bony Sforzy. Mimo to większość italianizmów datuje się na XIX i XX wiek. Z tego okresu wywodzi się ów wyraz, choć można spotkać się z informacją o XVIII wieku (m. inn. u A. Bańkowskiego).

Zarówno polscy, jak i włoscy badacze nie potrafią wskazać jednej i pewnej łacińskiej etymologii. W Średniowieczu zakładano, iż „bravo” pochodzi od słowa „pravus” znaczącego tyle co „zły, przewrotny”. Z czasem hipotezę odrzucono na rzecz łacińskiego „barbarus”, czyli „barbarzyński, okrutny, dziki, straszny”.

Użycie w języku włoskim

Grande dizionario della lingua italiana (Wielki słownik języka włoskiego) podaje kilka różnych znaczenia tego słowa. Pierwsze odnosi się do funkcji przymiotnika (aggettivo) synonimicznego względem „coraggioso, ardito” (odważny, mężny), „spavaldo, arrogante” (przesadnie pewny siebie, bezczelny), w odniesieniu do zwierząt – „selvaggio, feroce” (dziki, nieujarzmiony). Spotyka się także użycie w kontekście „esperto, capace, abile nel proprio lavoro” (zdolny, znakomity w tym, co robi) oraz „brav’uomo” (człowiek szlachetny, o dobrym sercu, uczciwy). Drugie jest wykrzyknieniem (esclamativo) wypowiadanym, aby wyrazić entuzjazm, aplauz, aprobatę, przede wszystkim dla publicznych wystąpień (początkowo charakterystyczne dla bywalców opery i teatru). W znaczeniu ironicznym używa się go, aby coś lub kogoś potępić, np. Bravo furbo!  (Jaki sprytny!), Bravo merlo! (Co za kretyn!) lub zwrócić uwagę na czyjąś naiwność, łatwowierność lub głupotę, np. Bravo asino! (nazwanie kogoś osłem). Dopuszczalne jest również pleonastyczne zastosowanie (pleonazm – wyrażenie, gdzie jeden człon przekazuje to samo, co następne) w celu zaakcentowania czegoś, spotykane głównie w literaturze. W przeszłości fukncjonowała forma rzeczownikowa określająca żołnierza ochraniącego pana, u którego był na służbie (owym panem był signore, osoba zamożna) oraz płatnego zabójcę.

Zapożyczenie w języku polskim

Wraz z przejęciem słowa przez Polaków, zanikła jego funkcja przymiotnikowa. W definicji podanej w Praktycznym słowniku współczesnej polszczyzny jest mowa o tym, iż „brawo” to odmienny rzeczownik rodzaju nijakiego oznaczający „podziw, zachwyt wyrażany głośno oklaskami, okrzykami” oraz sam okrzyk wyrażający zachwyt, pochwałę, podziw, radość, zadowolenie bliskoznaczny do „wspaniale, znakomicie, cudownie, świetnie, doskonale, bardzo dobrze, bavissimo”. Autor słownikowego hasła nie wspomina jednak o powszechnym w mowie potocznej ironicznym użyciu, analogicznym do wyżej wymienionego włoskiego.

Odmiana i ortografia

Słowniki ortograficzne dopuszczają jedynie pisownię przez „w” – literę, która w języku włoskim występuje tylko w zapożyczeniach, tak samo jak „v” w języku polskim.

W znaczeniu rzeczownikowym „brawo” odmienia się jak każdy wyraz rodzaju nijakiego podobnie zakończony, to jest: w liczbie pojedynczej: brawo, brawa, brawu, brawo, brawem, brawu; w liczbie mnogiej: brawa, braw, brawom, brawa, brawami, brawach. Wykrzyniki są nieodmienne i wymagają postawienia znaków interpunkcyjnych – wykrzyników lub kropek (w zależności od nacechowania emocjonalnego) albo ddzielenia przecinkami lub pauzami (gdy są wtrąceniem w zdaniu).

Inaczej rzecz się ma z formą superlativo bravissmo (nieprzetłumaczalny na język polski przez brak równoznacznej struktury stopień przymiotnika; coś na kształt prefiksu „prze” lub „ponad”, np. bellissimo – przepiękny, w sensie: więcej niż piękny). Tutaj została zachowana oryginalna pisownia i wymowa.

Brawo ja, brawo ty - czy poprawne?

Powyższa reklama bezpośrednio wpłynęła na upowszechnie obu zwrotów. W Poradni językowej PWN Adam Wolański na pytanie o ich poprawność, odpowiedział:

W wyrażeniu Brawo ja wyraz brawo występuje raczej jako nieodmienny wyraz wykrzyknik wyrażający aprobatę i ciepłe uczucia (‘doskonale, świetnie, wspaniale, pięknie’) niż odmienny rzeczownik wchodzący w skład frazeologizmów brawa dla kogoś,należą się komuś brawa (‘zwroty aprobujące czyjeś zachowanie, wyrażające pochwałę, uznanie’).
Większość wykrzykników należy traktować jako jednostki składni emocjonalnej, które nie wchodzą w relacje syntaktyczne z sąsiadującymi elementami wypowiedzenia. *
Poza wszystkim języka reklamy nie należy brać za wzór normy składniowej czy leksykalnej. Cechuje go swoista licentia poetica, por. pamiętny slogan: Raid, zabija na śmierć!

*Oznacza to, że tego typu wyrazy nie są zależne od innych słów w zdaniu oraz żadnymi nie rządzą. Są obok nich, zawsze w tej samej postaci. Nie odnoszą się do ciągu logicznego, wprowadzają jedynie kontekst emocjonalny.

Nie stwierdzono jednoznacznie, czy powiedzenie tak jest zgodne z regułami polskiej gramatyki. Językoznawca wskazał na dopuszczalne odstępstwo od norm charaktystyczne dla języka reklam, toteż użycie w języku pisanym byłoby ryzykowne. Lepsze wydaje się zastosowanie wołacza pełniącego podobną rolę do wykrzyknika (np. Brawo, Karolino), jednakże zaimki osobowe nie posiadają tej formy.

 


Bibliografia

Bańkowski Andrzej. Etymologiczny słownik języka polskiego. Tom 1. A-K. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 2000

Battaglia Salvatore. Grande dizionario della lingua italiana. II. UTET

Borejszko Maria. Zapożyczenia włoskie we współczesnej polszczyźnie. Wydawnictwo Naukowe UAM. Poznań 2007

Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny. Wydawnictwo „Kurpisz”. Poznań 1995

Advertisements

Jedna uwaga do wpisu “Brawo! O słowie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s